Topdağı'na Neden Tabya Yapıldı
Erzurum'un doğusunda, Topdağı'nın üstünde dört tabya var. Bunları Sultan Abdülaziz döneminde, 1867 ile 1872 arasında yaptılar. Tabyalar 2068 metre yükseklikte, Erzurum-Kars yolundaki Hamamderesi'ni kontrol ediyor. Güneyden kuzeye sıralanan üç yapı, C harfi gibi bir plan izliyor. Amaç şehrin doğu girişini, Rusya sınırına en yakın hattı korumaktı. O yıllarda Erzurum, imparatorluğun doğudaki son büyük garnizon şehriydi. Buradan bakınca şehrin ovasını ve Palandöken'in eteğini aynı anda görürsünüz, o zaman da yol buradan geçiyordu. Biz Yakutiye'de çalışırken bu tepenin eteğinden sık geçeriz, dört tabya da hâlâ orada duruyor.
1877'de Rus Kuşatması
1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı, Türkçede "93 Harbi" diye bilinir. 27 Ekim 1877'de Osmanlı ordusu Gazi Ahmed Muhtar Paşa komutasında Ruslara karşı geri çekilmek zorunda kaldı. Ruslar bu geri çekilişin ardından Erzurum'a doğru ilerledi, tabyalara ağır top ateşiyle saldırdı. 2 ve 3 numaralı Aziziye Tabyaları bu saldırıya dayanamadı, düştü. Ama 1 numaralı tabya, Yarbay Bahri Bey komutasında düşmana teslim olmadı. Kış yaklaşırken, soğukta, günlerce süren bir çatışmaydı bu. Erzurum kışın zaten zorlu bir şehir, üstüne bir de kuşatma eklenince halk için ağır bir dönem olmuş. Biz bu tarihi, sahada çalışırken büyüklerimizden duyduğumuz hikayelerden de biliyoruz.
Nene Hatun ve Şehrin Direnişi
Tabyaların düştüğü haberi şehre ulaşınca Erzurum halkı Nene Hatun'un öncülüğünde tepeye koştu. Kadın erkek demeden, ellerinde ne varsa onunla Rus askerleriyle göğüs göğüse çarpıştılar. Bu direniş, düzenli ordunun yanında halkın da savaştığı bir gece oldu. Şehrin kendi evini korumak için sahaya inmesiydi bu, sıradan bir savunma değildi. Bu kısa çatışma, Erzurum'un kendi tarihini anlatırken en çok döndüğü konulardan biri. Nene Hatun 1857'de Erzurum'da doğdu, 22 Mayıs 1955'te yine bu şehirde öldü. Neredeyse bir asır yaşadı, hepsini bu şehirde geçirdi. Biz bu hikayeyi Erzurum'un kendi hikayesi olarak görüyoruz, dışarıdan gelen bir efsane değil.
Aziziye Bugün Ne Anlatıyor
Nene Hatun'un mezarı bugün Aziziye Tabyası'ndaki şehitlikte, heykeltıraş Metin Yurdanur'un yaptığı heykeli de orada duruyor. Aziziye'ye çıkarsanız şehri tepeden görürsünüz, dört tabyanın arasında yürüyebilirsiniz. Kışın buraya çıkmak zor olabilir. Yol donar, patikalar kayar. Yaz ve sonbahar ayları ziyaret için daha rahattır. Şehrin çocukları bu tepeyi okulda değil, ailesinden dinleyerek öğrenir. Foto galerimizde Erzurum'un farklı köşelerinden kareler var, ama Aziziye'yi asıl yerinde görmek gerekir. Biz de elli yıldır bu şehirde çalışıyoruz, Aziziye'nin hikayesini burada büyüyen herkes gibi biliyoruz.
Aziziye'yi Ziyaret Ederken Nelere Dikkat Edilir
Tabyalara çıkan yol dik ve taşlık, bu yüzden rahat ve kaymayan bir ayakkabı şart. Tepede rüzgar sert esiyor, çıkmadan önce üstünüze bir şeyler almanızı öneririz. Şehitliği ve heykeli görmek için acele etmeyin, alan geniş, dört tabyanın arasında dolaşmak vakit alıyor. Aracınızı tepenin eteğinde bırakıp yukarı yürüyerek çıkmak, hem manzarayı hem de tabyaların birbirine göre konumunu daha iyi anlamanızı sağlıyor. Küçük çocuklu aileler için patika biraz yorucu olabilir, kendi hızınızda gidin, molalar verin. Kalabalıktan kaçınmak isteyenler için sabah saatleri daha sakin geçiyor. Biz bu tepeye iş için de sık çıkarız, yolun günün hangi saatinde nasıl olduğunu biliriz, siz de gitmeden önce bir plan yapın.
Erzurum'un Taşa Yazılan Tarihi
Aziziye tek başına durmuyor. Erzurum'un taşa yazılan başka bir tarihini de anlatmıştık: Çifte Minareli Medrese. İkisi de aynı şehrin farklı yüzyıllarından kalma. Biri savunmanın, biri ilmin izini taşıyor. Bu şehirde bir yapı yıkılmadan önce çoğu zaman üstünde bir tarih taşır, biz işimizi yaparken bunu aklımızda tutuyoruz. Bu şehirde çalışırken ikisinin de yanından geçiyoruz, ikisi de bize aynı şeyi hatırlatıyor: Erzurum uzun zamandır burada.