Elinizdeki siyah, parlak tespih belki de Erzurum'un Oltu ilçesinden çıkmıştır. Oltu taşı, adını bu ilçeden alan, ağacın fosilleşmesiyle oluşan özel bir taştır. Oltu, Erzurum'un doğusunda dağlık bir ilçedir. Bu yazıda taşın nereden geldiğini ve nasıl şekillendiğini anlatıyoruz.
Siyah Kehribar da Denir
Oltu taşına başka bir isimle de rastlarsınız: siyah kehribar. Biz de bu ismi sahada sık duyarız. Kehribar kelimesi sizi yanıltmasın, taş gerçek kehribar değil; adını sadece rengi ve parlaklığından alıyor. Bu adlandırma, taşın parlaklığını anlatmak için zamanla yerleşmiş. Rengi koyu, yüzeyi parlatıldığında adeta ayna gibi parlıyor. Bu görünüm yüzünden taş, takı ve süs eşyası yapımında çok aranıyor.
Taş Değil, Fosilleşmiş Ağaç
Oltu taşı aslında bir kaya değil. Milyonlarca yıl önce yaşamış bir ağacın gövdesi, toprağın altında zamanla taşlaşmış. Uzmanlar bu taşı kompakt bir linyit çeşidi olarak tanımlıyor. Taş, toprağın içindeyken yumuşak; hava ile temas edince sertleşiyor. Biz bunu ilk duyduğumuzda şaşırmıştık, taş dediğimiz şey aslında bir zamanlar ormanda büyümüş bir ağaç. Biz Erzurum'da kömür ve odun satarken ısınma malzemesiyle uğraşırız; oltu taşı ise ısınmak için değil, süslenmek için topraktan çıkıyor.
Oltu'nun Yer Altındaki Zenginliği
Taş, Oltu ilçesinin kuzeydoğusundaki köylerden çıkarılıyor. Bugün üç yüzden fazla küçük ocaktan elde ediliyor. Ocaklar galeri denilen dar tünellere benziyor, taş oradan insan emeğiyle çıkarılıyor. Biz hafriyat işinde toprağın altından neyin çıkabileceğini biliriz, ama Oltu'daki bu ince ve sabırlı çıkarma biçimi bambaşka bir emek ister. Ocaktan çıkan her parça işlenmeden önce dikkatle ayrılıyor, çünkü taş kırılgan bir yapıya sahip. Bu emek yüzünden taş, çıktığı topraktan çok daha uzun bir yolculuğa çıkıyor. Taş hafif olduğu için taşıması kolay, bu da onu pazarlarda aranan bir ürün yapıyor. Kışın bu bölgede kar uzun süre yerde kalır, ocaklardaki çalışma da mevsime göre şekillenir.
Ustanın Elinde Şekilleniyor
Taş ocaktan çıktıktan sonra ustanın masasına gidiyor. İnce oyma teknikleriyle şekillenen taş; tespih, takı ve süs eşyasına dönüşüyor. Ağızlık, kolye, broş, küpe, yüzük ve bilezik de bu taştan yapılan ürünler arasında. Ustalar taşı işlerken küçük el aletleri kullanır, büyük makineye ihtiyaç duymazlar. Biz bu sabrı, kendi işimizdeki titizlikle benzer buluyoruz. Her parça, ustasının imzası gibi kendine has izler taşır, bu yüzden aynı desenden iki parça bulmak neredeyse imkânsız. Siz de bir oltu taşı tespihi elinize aldığınızda, arkasında saatler süren bir el işçiliği olduğunu bilin.
Erzurum'un Tescilli Ürünü
Oltu taşı, coğrafi işaret sicilinde 192 tescil numarasıyla mahreç işareti olarak kayıtlı. Bu kayıt, taşın Oltu'ya ait olduğunun resmî tescili. Bu sayede başka bir yerde üretilen benzer görünümlü bir taş, "Oltu taşı" adıyla satılamaz. Bir ürün alırken bu ayrımı bilmek, elinizdekinin gerçekten Oltu'dan geldiğini anlamanıza yardımcı olur. Biz de saha işlerimiz sırasında müşterilerimizin elinde bu taştan bir tespih ya da yüzük görmeye alışığız.
Bugün Nerede Görülür
Oltu taşından yapılmış ürünleri Erzurum'un el sanatları atölyelerinde ve çarşılarında bulabilirsiniz. Bir sonraki Erzurum ziyaretinizde bu atölyelerden birine uğrayıp taşın nasıl şekillendiğini kendi gözünüzle görebilirsiniz. Taşın hangi ocaktan geldiğini sormak yerine, ustanın elindeki işçiliğe bakmak daha çok şey anlatır. Erzurum'un taşa yazılan başka bir hikâyesini Çifte Minareli Medrese yazımızda anlattık. Biz de bu toprakların hem taşını hem tarihini anlatmayı seviyoruz.